Bir ülkenin ya da toplumun kalkınmasını yalnızca sahip olduğu doğal kaynaklarla, aldığı dış yardımlarla veya ülkeye aktarılan sermayeyle açıklamak mümkün değildir. Tarih, yer altı zenginlikleri bakımından son derece yoksul olduğu hâlde refah üreten ülkelerle, petrolü, verimli toprakları ve su kaynakları bulunduğu hâlde yoksulluktan kurtulamayan toplumların örnekleriyle doludur.

Bu tablo bize önemli bir gerçeği hatırlatır: Kaynakların varlığı ile refahın ortaya çıkması arasında kendiliğinden işleyen bir ilişki yoktur. Doğal zenginlikler bir imkândır; onları toplumsal refaha dönüştüren ise insanın emeği, üretim anlayışı, sorumluluk duygusu ve ortak yaşam kültürüdür.

Afrika’da uzun yıllar yaşamış bir Amerikalının anlattığı bir hikâye, bu meseleyi çarpıcı biçimde ortaya koyuyor.

Bir grup Amerikalı mühendis, kaldıkları kampın avlusunda yaklaşık 12 metre derinliğinde bir kuyu açar. Kısa süre sonra kuyudan berrak su çıkar. Mühendisler bu başarıyı sevinçle karşılarken, yalnızca iki kilometre uzaklıktaki bir köyün insanları hâlâ yıl boyunca çamurlu su birikintilerinden su temin etmektedir. Üstelik bu su, özellikle çocuklar arasında çeşitli hastalıklara yol açmaktadır.

Mühendisler köye ücretsiz bir kuyu açmayı teklif eder. Ancak işe başlamadan önce köy muhtarı, arazinin kullanımı karşılığında un, yağ ve gazoz ister. Talepleri karşılanır. Köylülere de çalışmaları karşılığında günlük ücret teklif edilir. Buna rağmen iş beklenen biçimde ilerlemez. Çalışanların bir bölümü zamanını verimli kullanmaz, işlerin önemli kısmı mühendislerin üzerine kalır.

Sonunda mühendisler kendi emekleriyle kuyuyu tamamlar. Fakat aradan fazla zaman geçmeden kuyu dallarla ve çöplerle doldurularak kullanılamaz hâle getirilir. Uyarılar sonuç vermez. Kuyu tamamen işlevini yitirdiğinde ise aynı insanlar yeniden kuyu açılmasını ister.

Anlatılan hikâyede yarım bırakılan çitler, kazanç elde eder etmez işi terk eden gençler ve ekilmek üzere dağıtılan tohumların toprağa atılmak yerine tüketilmesi de benzer bir tablonun parçalarıdır.

Elbette bu anlatıyı bütün bir topluma mal etmek, Afrika’yı tek bir örnek üzerinden değerlendirmek veya yoksulluğun sorumluluğunu yoksul insanlara yüklemek doğru değildir. Çünkü kalkınmanın önünde tarihsel sömürgecilikten siyasi istikrarsızlığa, gelir dağılımındaki adaletsizlikten eğitim ve kurumsal yetersizliklere kadar pek çok yapısal engel bulunmaktadır. Ancak hikâyenin işaret ettiği temel mesele üzerinde düşünmek gerekir: Bir topluma dışarıdan sunulan imkânlar, o toplumda sorumluluk ve sahiplenme kültürü oluşmadığı sürece kalıcı sonuçlar doğurmayabilir.

Kalkınmanın ilk şartı, elde edilen imkânı koruyabilmek ve onu geleceğe taşıyabilmektir.

Birinci mesele, hazır tüketim anlayışıdır. İnsanlara yardım etmek, ihtiyaçlarını karşılamak ve zor zamanlarında yanlarında olmak elbette toplumsal dayanışmanın gereğidir. Ancak yardımın sürekli bir beklentiye dönüşmesi, üretme ve sorumluluk üstlenme iradesini zayıflatabilir. Bir toplumun refahı, yalnızca kendisine sunulan imkânlarla değil, o imkânları nasıl değerlendirdiğiyle ölçülür. Tohumun dağıtılması önemlidir; fakat onu ekip büyütmek, hasat etmek ve yeniden üretime dönüştürmek çok daha önemlidir.

İkinci mesele, ortak değerlere sahip çıkma bilincidir. Bir kuyu yalnızca su çıkaran bir yapı değildir; bir köyün sağlığı, çocukların geleceği ve ortak yaşamın devamlılığıdır. Bir okul, hastane, park, yol veya sulama kanalı da aynı anlayışla değerlendirilmelidir. Kamu kaynaklarıyla yapılan yatırımların korunması, yalnızca devletin değil, toplumun da sorumluluğudur. Çünkü ortak malı koruyamayan bir toplum, ortak geleceğini de korumakta zorlanır.

Üçüncü mesele, emeğe ve üretime verilen değerdir. Kalkınmış toplumlarla kalkınma mücadelesi veren toplumlar arasındaki farklardan biri, emeğin günlük hayatta nasıl karşılık bulduğudur. Çalışmak yalnızca gelir elde etmenin bir yolu değil, aynı zamanda toplumsal üretime katılmanın ve geleceğe katkıda bulunmanın biçimidir. Bir işin yarım bırakılması, kazanılan paranın ardından sorumluluğun terk edilmesi veya üretim imkânlarının tüketilmesi, yalnızca bireysel bir davranış olarak kalmaz; zamanla toplumsal alışkanlıklara dönüşebilir.

Dördüncü mesele ise kurumsal işleyiştir. Kalkınma, yalnızca bireylerin iyi niyetine bırakılamaz. Şeffaf yönetim, hesap verebilirlik, liyakat, eğitim, adil paylaşım ve denetim mekanizmaları olmadan toplumsal sorumluluk bilincinin kalıcılaşması da zordur. İnsanların emeklerinin karşılığını alabildiği, kurallara güven duyduğu ve geleceğini planlayabildiği bir düzen kurulmalıdır. Dolayısıyla zihniyet dönüşümü ile güçlü kurumlar birbirinden ayrı düşünülemez.

Aslında bu hikâyenin bize anlattığı yalnızca Afrika’nın bazı bölgelerindeki kalkınma sorunları değildir. Aynı soruyu kendi yaşadığımız çevreye de yöneltebiliriz.

Yapılan yolları, parkları, okulları ve kamu binalarını ne kadar koruyoruz? Ortak kullanım alanlarını ne kadar sahipleniyoruz? Üretmek yerine sürekli yeni kaynak bekleyen, sorumluluk almak yerine başkasından çözüm bekleyen bir anlayışın toplumsal geleceğimize maliyeti nedir?

Bir şehrin gelişmişliği yalnızca kaç kilometre yol yapıldığıyla, kaç bina inşa edildiğiyle veya ne kadar bütçe harcandığıyla ölçülemez. Yapılan yatırımların ne kadar verimli kullanıldığı, toplumun bu yatırımlara ne kadar sahip çıktığı ve elde edilen kazanımların ne ölçüde kalıcı hâle getirildiği de en az bunlar kadar önemlidir.

Sonuçta kalkınma, dışarıdan getirilen projelerin toplamından ibaret değildir. Kalkınma; üretmek, korumak, paylaşmak, sorumluluk almak ve yarını bugünden düşünmektir.

İnsanlara balık vermek de balık tutmayı öğretmek de tek başına yeterli değildir. Balığın yaşadığı suyu korumak, kullanılan oltanın değerini bilmek ve gelecek nesillerin de aynı imkânlardan yararlanmasını sağlamak gerekir.

Çünkü asıl mesele kuyu kazmak değildir. Asıl mesele, o kuyunun neden kazıldığını anlamak, suyunu korumak ve gelecek kuşaklara aktarabilmektir.

Bir toplumun gerçek zenginliği, sahip olduğu kaynakların miktarıyla değil, o kaynakları ortak bir geleceğe dönüştürebilme becerisiyle ölçülür.